معرفی کتاب
دانش نشانهشناسی (Semiology) از این جهت به هنر «سینما» ربط پیدا میکند که در نقد و بررسی آثار این رشتهی فراگیر هنری، بدون توسل به مقولههایی چون نمادها و نشانهها، کار تحلیل فیلم تقریباً غیرممکن خواهد بود.
در این مسیر، سعی و تلاش اندیشمندانی چون: «فردینان دوسوسور» و «چارلز سندرز پیرس» که هر کدام به نوبهی خود به نوعی کشف در حیطهی علم زبانشناسی (Linguistics) نایل آمده بودند، هرگز فراموششدنی نیست.
در دیباچه و درآمد کتاب «نشانهشناسی موسیقی فیلم» بر این نکتهی اساسی تأکید میشود که وجود کتابهای مختلف در باب «نشانهشناسی» بهویژه در نیم قرن اخیر به منتقدان ادبی و هنری کمک کرده تا در شاخههای پرتنوع هنری و ادبی، امکان بررسیهای کارشناسانه و تجزیه و تحلیلهای جدی و عالمانه داشته باشند. به همین سبب، امروزه در سایهی برخی پژوهشهای پردامنه در موضوعاتی چون: «نشانهشناسی سینما»، «نشانهشناسی تئاتر» و «نشانهشناسی موسیقی» شرایط مساعدی فراهم آمده است که در رمزگشایی بسیاری از نمادها و نشانههای موجود در سینما، تئاتر، موسیقی و سایر هنرها، دقیقتر و کارشناسانهتر عمل شود.
کتاب حاضر که به نظر میرسد یکی از نخستین نمونههای تحقیقی - تألیفی (به زبان فارسی) در زمینهی نشانهشناسی موسیقی فیلم به شمار میآید، در شرایطی از سوی «پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی» در انتشارات سورهی مهر (وابسته به حوزهی هنری) به چاپ رسیده اسـت که بهراستـی جای خالی این گونه پژوهشها در مباحث «شناختشناسی»، «موسیقی فیلم» یا «موسیقی در سینما» ملموس است.
«تورج زاهدی» مؤلف کتاب که خود از سالها پیش به واسطهی آشنایی حرفهیی در مباحث نقد و تحلیل آثار سینمایی و «نقد فیلم» با سینما قرابت داشته و به دلیل آشنایی و تجربهی عملی در موسیقی، کارشناس این رشته نیز بوده است، این بار کوشیده تا در سراسر کتابِ تألیفی خود بر این نکته تأکید داشته باشد که: «بدون نشانهشناسی، جهان در عرصهی تفکر چیزی کم خواهد داشت»!
مؤلف کتاب، اگرچه در سال 1363 با تألیف کتاب دیگری با عنوان «موسیقی فیلم» در این عرصه تجربهیی ارزنده داشته است، اما این بار با تکیه بر دانش نشانهشناسی، تلفیق بهینهیی میان مفاهیم مشترک میان سینما و موسیقی را در قالب این اثر یعنی «نشانهشناسی موسیقی فیلم» به جامعهی هنری کشور عرضه کرده است.
این کتاب در چهار فصل اصلی خود، پس از درآمدی کوتاه به عناوینی چون: نشانهشناسی چیست؟ نشانهشناسی موسیقی، نشانهشناسی موسیقی فیلم و نشانهشناسی سازهای اصیل موسیقی ایرانی در موسیقی فیلم به ترتیب در فصلهای اول، دوم، سوم و چهارم اشاره دارد.
نویسنده در فصل اول کتاب با هدف پاسخگویی به یک پرسش کلی و در عین حال اساسی یعنی «نشانهشناسی چیست؟» به برخی از متون اصلی و ترجمان آنها بهویژه در رشتهی «زبانشناسی» اشاره میکند و با بررسی روند روابط میان «زبانِ مبدأ» و «زبان ِمقصد» به واکاوی مسئلهی نحوهی ترجمان دقیق و عالمانهی مفاهیم مورد نظر میپردازد.
مؤلف در همین فصل با استفاده از نظریات «اُمبرتو اِکو» یکی از متفکران صاحبنظر معاصر و همچنین با استفاده از نظریات «یوری یلمسف» (زبانشناس لهستانی) به مقولهی «عملکرد نشانهها» (Sign - Function) اشاره میکند و بار دیگر بر اصطلاح دانش «نشانهشناسی» (Semiology) که از ابداعات فردینان دوسوسور است، تأکید میورزد.
در ادامهی همین فصل از کتاب، با استفاده از عناوینی چون: «تصور معنایی و تصور صوتی، دالّ و مدلول، رابطهی درونزبانی، کلمه در مقام نشانه و نشانههای دیداری» - نشانههای شمایلی: Icon، نمایهها: Index و نمادها: Symbols و برخی نشانههای خاص بینالمللی - به مفاهیم عمومی نشانهشناختی، اشاراتی روشن دارد.
«نشانهشناسی موسیقی» موضوع مهمی است که در فصل دوم این کتاب به دقت مورد بررسی قرار میگیرد. مؤلف بر این اعتقاد است که برای دنبال کردن دامنه و گسترهی نشانهشناسی در عرصهی هنر «موسیقی فیلم» ضرورت دارد که پیش از هر کاری از نشانهشناسی «موسیقی» نیز اطلاعات لازمی به دست آورد.
شاید به این دلیل در فصل سوم کتاب به «نشانهشناسی موسیقی فیلم» اشاره میشود که در فصل پیش به «نشانهشناسی موسیقی» بهطور اختصاصی پرداخته شده است. بر پایهی چنین بینشی، مؤلف کوشیده است تا خوانندهی این کتاب را گام به گام به هدف و غرض اصلی خود از تألیف چنین اثری نزدیکتر کند.
به همین روی، در فصل چهارم کتاب - که خود مشتمل بر چندین بخش است - به مقولهی موسیقی متن در سینمای ایران میپردازد، چرا که اعتقاد دارد موسیقی ایرانی در شمار موسیقیهاییست که به دلیل ویژگیهای منحصر به فردش در کنار تأثیراتی که از موسیقی غربی پذیرفته است به خودی خود نیز از مجموعه ویژگیهای اختصاصی در بطن خود برخوردار است که این موسیقی را از موسیقی سایر کشورهای جهان جدا میکند.
در همین بخش از مطالب، مؤلف کوشیده تا با ارایهی مطالبی در باب «نشانهشناسی سازهای اصیل موسیقی ایرانی» از جمله: «ویولن، کمانچه، نی، سنتور، تار و سهتار» کار را برای کسانی که در «موسیقی فیلم» جستوجوگر نشانههایی از سازهای اصیل موسیقی ایرانی هستند، آسان سازد.
نویسندهی کتاب بهویژه در فصل چهارم، فرصتی یافته است تا به این نکتهی اساسی اشاره کند که در تمدنهای کهنی همچون: «هند، چین و ژاپن» در بهرهوری موسیقایی به گونهیی عمل شده است که آشکارا میتوان جای پای موسیقی غربی را در کارهای هندی و چینی به تماشا نشست، یعنی از یک سو سازهای اصیل و بومی این کشورها - به جز یـکی یا دو نمونه از سازهـای سنتی - به فراموشی سـپرده شده است و از سوی دیگر گویی بخش عمدهیی از موسیقی بومی و ملی این کشورها در تمدن غربی مستحیل شده است! در حالی که موسیقی اصیل ایرانی در زمینهی سازهای مختلف از چنان غنایی برخوردار است که همواره امکان برپایی یک ارکستر کامل با استفاده از مجموعه سازهای اصیل، سنتی و ملی وجود دارد.
در بخشی از این کتاب یعنی از صفحهی 291 تا صفحهی 328 (پایان کتاب) با افزودن پیوستِ جالبی از فهرست فیلمهایی که به نحوی در این اثر از آنها نام برده شده است، به نام کارگردان، سال تولید و ساخت فیلم مورد نظر (اعم از فیلمهای ایرانی و خارجی) اشاره میشود و در ضمن نمونههایی از نت موسیقایی، موسیقی متن فیلمهایی چون: «قیصر، کوچهمردها، شیر سنگی، خاک، طوقی و گوزنها» نیز در صفحات پایانی این اثر به چاپ رسیده است.
کتاب «نشانهشناسی موسیقی فیلم» در سال 1388 با شمارگان 2500 نسخه و بهای 5700 تومان به همت پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی در انتشارات سورهی مهر به چاپ رسیده است .
house of creation